Cuối tuần này là tròn 4 tuần Mỹ đánh Iran. Sau gần 4 tuần, lực lượng quân sự của Iran phần lớn bị tiêu diệt hoàn toàn. Các lãnh đạo hầu hết cũng đã bị tiêu diệt. Sự phản kháng của Iran giờ này gần như không đáng kể. Lác đác Iran bắn vài hoả tiễn về phía Israel. Iran cũng đe doạ bắn các hoả tiễn để phá hoại các cơ sở dân sự các nước đồng minh của Hoa Kỳ trong khu vực nếu chiến tranh leo thang. Bên cạnh đó, Iran cho phong toả eo Hormutz.
Hoa Kỳ và Israel lúc này có hai lựa chọn. Hoặc là họ rút quân về, hoặc là họ tiếp tục đánh tiếp để thay đổi hoàn toàn chế độ Iran và giúp xây dựng một quốc gia mới (nation-building), thân thiện với họ hơn.
Xây dựng một quốc gia mới cho Iran không đồng nghĩa với đem lại dân chủ cho người dân Iran. Bởi dân chủ trước hết là một phương thức tổ chức xã hội mà chính người dân ở đó phải tự đảm nhận và bảo vệ lấy. Trong những trường hợp may mắn, họ có thể được trao tặng một nền dân chủ như Nhật và Đức, nhưng chính nhờ ở sự cố gắng của người dân thì nền dân chủ đó mới có thể duy trì. Ngược lại, ở những xã hội khác, Hoa Kỳ cũng trao tặng cho họ những nền dân chủ, như ở Haiti, ở Afghanistan, ở Somalia, nhưng cuối cùng người dân ở đó đã không biết giữ gìn để cuối cùng đất nước lại rơi vào sự hỗn loạn của độc tài.
Việc Hoa Kỳ và Israel chấm dứt chiến sự lúc này trong khi chế độ Iran chưa bị lật đổ hoàn toàn sẽ chỉ giúp Iran hồi phục với sự giúp đỡ của các đồng minh, và lần tới họ sẽ trở nên mạnh mẽ và nguy hiểm hơn. Bom nguyên tử và tên lửa tầm xa chắc chắn là một ưu tiên trong chương trình vệ quốc của họ. Và chỉ cần ngưng cuộc chiến chừng một năm, họ có thể đạt tới trạng thái tự vệ.
Ngược lại, chế độ thần quyền Iran ở trong trạng thái suy yếu nhất kể từ ngày thiết lập.
Rõ ràng, những nhà chiến lược đều thấy rằng lựa chọn tối ưu nhất lúc này là tiếp tục cuộc chiến để khuất phục Iran và thay đổi chế độ này.
Chính quyền Israel có thể đồng lòng quyết tâm đánh Iran đến cùng, nhưng Hoa Kỳ thì khác. Năm nay, Hoa Kỳ sẽ diễn ra kỳ bầu cử giữa kỳ. Tất cả dân biểu của Hạ viện và một phần ba nghị sỹ của Thượng viện sẽ phải bầu lại. Nếu việc xử lý cuộc chiến Iran không khéo, tổng thống Trump sẽ mất uy tín và phe Cộng hoà sẽ mất ghế. Việc phe Cộng hoà mất ghế ở hai viện sẽ dẫn đến hai nguy cơ. Nguy cơ thứ nhất là các quyết định đưa ra của tổng thống Trump sẽ bị phe Dân chủ chặn lại. Và nguy cơ thứ hai là có thể ông sẽ bị đàn hạch — việc đàn hạch và bãi chức chỉ cần một nửa Hạ viện và hai phần ba Thượng viện đồng ý. Nguy cơ thứ hai có thể ít hơn, nhưng nguy cơ đầu tiên sẽ dễ xảy ra hơn nếu tổng thống Trump mất uy tín khi xử lý cuộc chiến Iran.
Khi bắt đầu cuộc chiến, tổng thống Trump đã hứa là chỉ kéo dài 3-4 tuần. Đó là một quyết định chính trị, vì không người dân Mỹ nào lại muốn một cuộc chiến kéo dài, hao tốn sức của và sức người, và một cuộc chiến ở rất xa, cho dù về lâu dài cuộc chiến đó có thể là cần thiết. Nó cần thiết để Hoa Kỳ tránh việc phải xử lý một quốc gia tầm trung có vũ khí hạt nhân và mang tư tưởng thù địch trong tương lai. Nó cần thiết để quân đội Hoa Kỳ thử nghiệm các vũ khí mới trong chiến tranh thông minh. Đó là vũ khí laser, máy bay tự động (drone), tên lửa tấn công chính xác, tác chiến không gian, tác chiến điện tử và các loại vũ khí khác. Đó là sự kết hợp của AI vào hệ thống vũ khí khiến việc xác định mục tiêu, chọn vũ khí, và việc thực hiện tấn công trở nên hiệu quả và nhanh chóng hơn rất nhiều. Và có thể nó cần thiết để Hoa Kỳ bẽ gẫy một mắc xích trong trục thù địch, bởi trong tương lai, Iran có thể hỗ trợ một nước đồng minh khi nước này xung đột với Hoa Kỳ, như cách Iran hỗ trợ Nga trong cuộc chiến Nga-Ukraine.
Giờ đây hạn chót 4 tuần đã sắp kết thúc. Và đó là lý do mà Hoa Kỳ tuyên bố đang đàm phán với Iran ở Pakistan. Đây là cách mà tổng thống Trump đang xây dựng sự ủng hộ chính trị của mình ở trong nước. Ông ta có thể tuyên bố rằng Hoa Kỳ đang chiến thắng và Iran buộc phải đàm phán nghiêm túc. Nhưng cuộc đàm phán này, theo dự đoán của tôi, sẽ không đi tới đâu.
Khi bạn đàm phán, kết quả của cuộc đàm phán phụ thuộc vào tương quan lực lượng trên chiến trường. Nếu trước cuộc chiến — Iran lúc này ở vị thế mạnh hơn bây giờ rất nhiều — đã không đồng ý với các yêu cầu của Mỹ, thì giờ này họ lại càng không. Bởi đơn giản là giờ đây người Mỹ với vị thế áp đảo của mình sẽ đòi hỏi nhiều hơn.
Các đòi hỏi của Mỹ, một cách không chính thức trước cuộc đàm phán, có 15 điều, nhưng tựu chung là đòi Iran chấm dứt làm giàu hạt nhân, hạn chế tên lửa tầm xa, không tài trợ cho các lực lượng uỷ nhiệm nữa, và để eo biển Hormutz tự do. Để đổi lại, Mỹ sẽ nới lỏng cấm vận từ từ, theo thái độ của Iran. Tất cả những điều này đồng nghĩa với kêu gọi Iran đầu hàng.
Về phía Iran, vấn đề lớn nhất lúc này là có hai nhóm quyền lực song song. Ngay sau cuộc Cách mạng Hồi giáo 1979, giáo chủ Khomenei lo ngại rằng quân đội có thể một ngày nào đó sẽ đảo chính mình như đã từng diễn ra trong quá khứ ở Iran. Vì thế mà trong suốt thời gian tị nạn ở Pháp, ông ta đã nghĩ đến mô hình hai chính quyền song song để kiềm chế lẫn nhau: chính quyền dân sự và chính quyền thần quyền. Quân đội cũng vậy, ngoài lực lượng quân đội chính quy, còn có thêm lực lượng Vệ binh Cách mạng do giới giáo sỹ nắm. An ninh cũng có hai lực lượng, bên cạnh công an chính quy, còn có lực lượng bán quân sự Basij của phe thần quyền.
Hiện vẫn chưa rõ một cách chắn chắc rằng ai sẽ đại diện cho Iran để đàm phán ở Pakistan. Với việc các lãnh đạo ở Iran đã bị tiêu diệt gần hết, quyền lực hiện nay đang nghiêng về phía lực lượng Vệ binh Cách mạng. Một số nguồn tin cho rằng phe đang đàm phán với phía Hoa Kỳ thuộc về phía chính quyền, và bằng cách này, Hoa Kỳ có thể dùng phe này làm đòn bẩy để cuối cùng giải giáp phe lực lượng Vệ binh Cách mạng mà không cần phải tiếp tục chiến tranh, như cách họ làm ở Venezuela — ở đây, Hoa Kỳ dựng lên bà tổng thống tạm quyền Delcy Rodríguez và mượn tay bà để bãi bỏ quyền lực của hầu hết các tay chân thân tín trong quân đội của cựu tổng thống Nicolas Maduro.
Ở trên có thể là chiến lược của Hoa Kỳ để giải quyết vấn đề Iran. Nếu Iran đồng ý với chiến lược này, họ sẽ trải qua một cuộc “thanh lọc hoà bình” như Venezuela — một số viên chức cũ của chế độ được giữ bổng lộc và tài sản, với cam kết làm theo những yêu cầu của Hoa Kỳ. Những cuộc bầu cử dân chủ sau đó sẽ tuỳ thuộc vào người dân Iran — liệu họ có muốn xuống đường để đấu tranh. Nhưng ít nhất địa chính trị Trung Đông sẽ thay đổi mãi mãi, hoà bình sẽ đến và toàn bộ Trung Đông nằm dưới cái dù an ninh của Hoa Kỳ.
Nếu đàm phán thất bại, Iran quyết tâm tiếp tục chiến đấu, thì đó là cái cớ để tổng thống Trump tuyên bố trước toàn dân rằng Iran không chịu đầu hàng và đó là mầm mống của khủng bố. Đó là cái cớ để ông tiếp tục tấn công, và lúc này ông sẽ nhận được sự hậu thuẫn của người dân, đặc biệt là những người ủng hộ trung thành trong phong trào MAGA, để tiếp tục cuộc chiến.
Bước tiếp theo của cuộc chiến sẽ là phần tấn công các lực lượng an ninh. Khi các lực lượng an ninh vì lo sợ cho bản thân và buộc phải tự đào thoát, thì đó là lúc người dân sẽ xuống đường để giành lấy quyền lực và với sự hỗ trợ của Hoa Kỳ, xây dựng một chế độ mới cho mình.
Trong trường hợp nào thì Hoa Kỳ cũng sẽ thay đổi cục diện chính trị ở Trung Đông và toàn cầu. Phe trục độc tài sẽ thêm suy yếu là điều ai cũng thấy được.
Sẽ là một thiếu sót nếu không bàn tới eo biển Hormutz. Sau hơn 3 tuần đóng cửa eo Hormutz, nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là ở châu Á đang đối diện với một cuộc khủng hoảng năng lượng. Lượng dầu đi qua eo biển này chiếm tối đa là 25% tổng lượng dầu trên thế giới. Với việc Hoa Kỳ đã kiểm soát Venezuela và tích cực bơm dầu, cùng với việc các công ty dầu mỏ Hoa Kỳ tăng tối đa công suất, Hoa Kỳ sẽ không phải lo lắng gì nhiều khi eo Hormutz bị đóng cửa. Ngược lại, Trung Quốc có lẽ là nước chịu hậu quả nặng nề nhất. Một nửa lượng dầu của Trung Quốc được chở xuyên qua eo biển này. Việc đóng cửa eo biển này lâu sẽ khiến Trung Quốc cạn kiệt nguồn dầu và dẫn đến khủng hoảng kinh tế.
Khi tổng thống Trump đưa ra lời kêu gọi các cường quốc, trong đó có Trung Quốc, giúp mở eo Hormutz, Mỹ có hai hàm ý. Nếu Trung Quốc (và có thể các nước khác) tới mở cửa eo Hormutz điều đó đồng nghĩa rằng họ lên án chính sách của Iran, nó làm yếu đi tính chính danh của Iran — và nó cũng đồng nghĩa rằng Trung Quốc nghiễm nhiên trở thành một đồng minh không chính thức của Hoa Kỳ trong cuộc chiến này. Nếu Iran không có khả năng dùng eo biển Hormutz để đe doạ thế giới thì họ không còn nhiều con bài để tấn công Hoa Kỳ và Israel, ngoại trừ bắn tên lửa — nhưng bắn được đến bao lâu? Điều này chỉ đồng nghĩa với việc kéo dài thời gian đầu hàng.
Trung Quốc đã chọn giải pháp không gửi quân, chỉ tập trung để bảo đảm nguồn dầu được lưu chuyển. Tuy vậy, một khi eo biển không an toàn để vận chuyển dầu, lượng dầu đi qua sẽ rất hạn chế. Trung Quốc và nhiều nước Châu Á vì vậy sẽ đối mặt với một cuộc khủng hoảng năng lượng. Cuộc khủng hoảng năng lượng sẽ kéo theo khủng hoảng kinh tế. Và một cuộc khủng hoảng kinh tế sâu rộng sẽ kéo theo sự thay đổi chính trị ở các quốc gia. Trong quá khứ, khủng hoảng tài chính châu Á đã đi kèm với khủng hoảng và thay đổi chính trị ở Indonesia, Thái Lan, Malaysia, và Hàn Quốc. Còn liệu lần này?
Nguyễn Huy Vũ
24/3/2026