Sau khi lật đổ chế độ quân chủ qua cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, giới giáo sỹ đứng đầu là Khomeini sau đó đã thành lập một nước Cộng hoà Hồi giáo. Hệ thống này hoạt động tương tự như chế độ cộng sản ở Việt Nam. Để các bạn dễ hiểu, tôi sẽ trình bày sự so sánh giữa hai hệ thống.
Lãnh đạo tối cao: Ở Việt Nam, tổng bí thư là người lãnh đạo cao nhất. Còn ở Iran, Lãnh tụ Tối cao có quyền lực tuyệt đối.
Cơ quan thống trị: Ở Việt Nam, đó là đảng Cộng sản; một cách cụ thể là Bộ Chính trị quyết định và Ban Chấp hành Trung ương giám sát. Ở Iran đó là giới giáo sỹ, chi phối qua Lãnh tụ Tối cao và các hội đồng tôn giáo.
Cơ quan lập pháp: Ở Việt Nam, Quốc hội chủ yếu do các đảng viên nắm và chịu sự lãnh đạo của Đảng. Ở Iran, Quốc hội chịu sự giám sát của Hội đồng Giám hộ — cơ quan có vai trò phủ quyết nếu thấy trái với Hồi giáo.
Cơ quan giám sát: Ở Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giám sát ứng viên bầu cử; Ban Kiểm tra Trung ương Đảng giám sát kỷ luật Đảng. Còn ở Iran, Hội đồng Giám hộ (Guardian Council) giám sát luật pháp và bầu cử; Hội đồng Chuyên gia (Assembly of Experts) bầu và giám sát lãnh tụ.
Cơ quan hành pháp: Ở Việt Nam, thủ tướng đứng đầu chính phủ, thực thi chính sách hàng ngày; Chủ tịch nước đại diện nhà nước. Ở Iran, tổng thống đứng đầu chính phủ, dưới quyền Lãnh tụ Tối cao; nội các do tổng thống đề cử và Quốc hội phê chuẩn.
Cơ quan tư pháp: Ở Việt Nam, Toà án Nhân dân Tối cao, với người đứng đầu do Quốc hội bầu nhưng chịu sự lãnh đạo của Đảng. Ở Iran, Toà án Tối cao, đứng đầu do Lãnh tụ bổ nhiệm, đảm bảo luật Hồi giáo.
Các cơ quan khác: Ở Việt Nam, Đại hội Đảng mỗi 5 năm, quyết định lãnh đạo và chính sách; quân đội trung thành với Đảng. Ở Iran, Hội đồng Xác định Lợi ích Quốc gia đóng vai trò giải quyết tranh chấp và tư vấn cho Lãnh tụ Tối cao; Lực lượng Vệ binh Cách mạng (IRGC) đóng vai trò bảo vệ chế độ.
Tóm lại, cơ chế của hai chế độ khá tương đồng và đều nhằm mục đích kiểm soát chặt chẽ các thay đổi. Ở Iran đó là nhóm giáo sỹ, còn ở Việt Nam đó là nhóm đảng viên cấp cao. Iran dùng ý thức hệ Hồi giáo, còn Việt Nam dùng ý thức hệ chủ nghĩa cộng sản. Điểm chung là cả hai đều sẵn sàng đàn áp nếu người dân đòi thay đổi chế độ hay cải cách chính trị.
Nguyễn Huy Vũ
2/3/2026